Counter-projectie

Counter-projectie in een liefdesrelatie

 

Grappig hoe de menselijke psyche trucs met ons kan uithalen. Die psyche kan een geheel eigen realiteit bouwen die niet gestoeld is op de realiteit in de echte wereld om ons heen. Die realiteit ontstaat onder andere uit persoonlijke ervaringen, trauma's die te zwaar zijn om te dragen of onder ogen te zien, of een "bubble" waarin men jarenlang geleefd heeft. De persoon "weet gewoon niet anders". Om zichzelf te beschermen heeft de menselijke psyche een mechanisme ontwikkeld: Projectie. Dit is een term uit de psychologie. Van projectie kan sprake zijn wanneer men eigenschappen of emoties van zichzelf probeert te ontkennen, verbergen of verdringen door deze toe te schrijven aan iets of iemand anders.

 

De klassieke opvatting en uitleg van projectie is dat het een afweermechanisme is tegen negatieve emoties. Projectie neemt nervositeit weg over zaken die wij in onszelf niet graag erkennen, en worden aan andere mensen toegeschreven. Dit gebeurt vaak onbewust zodat het ego niet met deze zaken hoeft om te gaan. Het Jungiaanse begrip "schaduw" hangt nauw samen met het begrip projectie. Deze gevoelens die wij niet erkennen noemen wij onze schaduw. Door een negatief en subjectief gevoel (schaduwzijde) te projecteren op een ander, verlegt iemand als het ware een innerlijk conflict en daarmee ook de oorzaak.

 

Deze theorie werd ontwikkeld door Sigmund Freud, wiens dochter Anna Freud de theorie verfijnde. Ook Carl Gustav Jung heeft veel geschreven over dit onderwerp en gaat dieper dan Freud, die zich vooral richtte op zaken over het ego. Bij Jung gaat het om andere aspecten van het "zelf" (de psyche), bijvoorbeeld de ziel en zo koos hij een spirituelere benadering. Peter Gray beschreef het fenomeen als: "het mechanisme dat ervoor zorgt dat gevoelens of verlangens die een individu geheel onacceptabel vindt (te beschamend, te obsceen, te gevaarlijk) aan een ander toegeschreven worden."

 

Friedrich Nietzsche zei erover: "Wer mit Ungeheuern kämpft, mag zusehn, dass er nicht dabei zum Ungeheuer wird. Und wenn du lange in einen Abgrund blickst, blickt der Abgrund auch in dich hinein." ("Hij die met monsters vecht moet er op toezien dat hijzelf geen monster wordt. Als je maar te lang in de afgrond staart zal de afgrond ook naar jou staren.") Als iemand erg in zijn maag zit met jaloerse gevoelens jegens zijn of haar geliefde, dan zou deze persoon die bijvoorbeeld kunnen toeschrijven aan de ander: "die zal toch ook vreemdgaan!", om dit vervolgens een stap voor te zijn en de ander alvast buiten te sluiten. Dus, ook verliefdheid is een projectie, gedefinieerd door Jung, namelijk de projectie van je eigen tekortkomingen op de ander. Dit uit zich bijvoorbeeld in een klein persoon die graag een groter en sterker persoon om hem of haar heen heeft om zich beschermd te voelen.

 

Veel subculturen projecteren allerlei ideeën en idealen op de maatschappij. Of op grote rijke organisaties. Terwijl mensen die trots zijn op conventie en inhoud weer hun eigen ideeën zullen projecteren op bijvoorbeeld 'hangjongeren' (ontheemde persoonlijkheden). De senioren hebben het over 'de jeugd van tegenwoordig' en dat het vroeger beter was. Maar: 'wat de boer niet kent dat vreet-ie niet'. De jeugd is gewend aan deze tijd en weet niet beter. Uit dit patroon blijkt onder andere een subtiele en collectieve vorm van counter-projectie, waarin 'tegengestelde partijen' op elkaar af lijken te geven. Van een afstandje bekeken is dat een vicieuze cirkel. Dat het geen onbekend fenomeen is, blijkt wel uit de uitdrukkingen "wat je zegt dat ben je zelf" en "zoals de waard is, zo vertrouwt hij zijn gasten".

 

Counter-projectie is een onbewust en moeilijk te veranderen patroon dat vaak voorkomt bij mensen die psychologisch getraumatiseerd zijn. Dit kan in ernstige mate zijn, fysiek geweld, verkrachting, verregaande "gaslighting", maar ook door minder erge gebeurtenissen kan een persoon zich al getraumatiseerd voelen. Dat is relatief. De persoon heeft dit echter niet altijd door, en komt in de rol van slachtoffer terecht. Er zullen steeds situaties worden gecreëerd waarin deze persoon zichzelf weer in dezelfde rol plaatst zoals deze gewend is.

 

Iemand die bijvoorbeeld door een voorgaande partner jarenlang is geslagen, zal vaak op de een of andere manier sneller wederom in een soortgelijke situatie terechtkomen. Deze persoon voelt zich bijvoorbeeld aangetrokken tot zijn of haar zwakte, en de persoon zelf is niet anders gewend; dus wordt het makkelijker om daarmee om te gaan dan om werkelijk het probleem aan te pakken en proberen het leven om te gooien en te veranderen. Soms is dit gedeelte onbewust, maar degene die het trauma heeft aangericht geniet de onverdeelde obsessieve aandacht in de gedachten van het 'slachtoffer'. Dit kan nog jaren voortduren.

 

De vicieuze cirkel van counter-projectie is werkelijk moeilijk om te doorbreken. Het vergt wellicht het laatste restje moed, en een "window of opportunity", om daar uit te ontsnappen. De zwaar mishandelde vrouw die eindelijk weg kan komen via de Zorg keten en/of Justitie. Tot pulp geslagen, leeg geroofd, op de rand van de afgrond, met als enige bezit de kleren die zij nog aan heeft. Het traject van hulpverlening, eerst acuut zoals een opvang, daarna als nazorg, psychotherapie, gaat nog jarenlang duren. In de tussentijd moet het slachtoffer zien om weer een geheel nieuw leven op te bouwen. Dit lijkt de kans op een nieuwe start. Echter, door counter-projectie loeren oude conditioneringen om de hoek.

 

Ikzelf ben eerstelijns getuige geweest van projectie en counter-projectie bij een ander persoon. De liefde laat zich niet dwingen, en zodoende raakte ik verzeild in een liefdesrelatie met een vrouw die herstellende was, en ongetwijfeld nog is, van zware mishandeling. Zonder nu zelf als een "slachtoffer" te willen klinken, ben ik in die relatie een onderdeel geworden van niet alleen haar herstel maar ook van voornoemde counter-projectie. Deze was in de eindfase van de relatie zozeer aanwezig dat het voor mij onmogelijk werd om in die relatie nog te (mogen) functioneren. Ik werd uiteindelijk buitengesloten en onbewust door de vrouw gezien als een frustrerende factor. Dat is een erfenis van mijn voorgangers.

 

Natuurlijk wist ik waar ik aan begon. Bewust ben ik het risico aangegaan om een zeer moeilijke weg te bewandelen met een zwaar beschadigde vrouw die nog door vele psychologische rollercoasters zou gaan. In feite had het besef er moeten zijn dat deze persoon nog lang niet klaar was voor een liefdesrelatie. Echter, we kenden elkaar al een decennium en blijkbaar vond ik het, haar, de moeite waard om vooral niet die makkelijkste weg te kiezen. Zoals reeds gezegd, de liefde laat zich niet dwingen. Op de hoogte van mijn eigen valkuilen ben ik er "vol in gegaan", zonder enige reserves of andere vangnetten.

 

Men zou mij kunnen verwijten dat ik beter had moeten weten dan aan zoiets te beginnen onder mijn vanuit de Tour De France geleende motto "de dood of de gladiolen". Echter, mijn zelfkennis gebiedt mij te zeggen dat ik het simpelweg niet anders kan. Dit is een onderdeel van mijn psyche. Het is wie ik ben, een verlengstuk van de gepassioneerde kunstenaar, de "feel person" die zwaarder leunt op emotie dan op ratio. Met elke andere route zou ik mijn diepste wezen verloochenen, en dat is niets of niemand waard. Mijn kwetsbaarheid en eventuele op te lopen schade neem ik daarbij vanzelfsprekend voor lief.

 

Er zijn geen garanties in het leven. Er is dus ook geen enkele garantie dat een liefdesrelatie door alle stormen heen stand zal houden. Hoezeer beide lovers daar al dan niet voor strijden met liefde, toewijding, vertrouwen en open, eerlijke communicatie. Uiteindelijk zullen BEIDEN er echt voor moeten strijden, in alle gelijkwaardigheid. Hier is niet alleen vechtlust voor nodig maar vooral dus die zojuist genoemde "grote vier". Als er ook maar een van mist, gaan de overlevingskansen van de relatie zienderogen achteruit. Het feit dat een van de twee lovers herstellende is van zware trauma's is daarbij een belangrijke handicap.

 

Niets is verwijtbaar. Het niet of onhandig kunnen omgaan met emoties ook niet. Ikzelf mag mij dan wel comfortabel voelen in het emotionele domein, dat betekent nog niet dat de geliefde in kwestie dat ook kan, of door mij ertoe kan worden bracht. Een wellicht stokoude conditionering kan bij haar hebben geleid tot het "gevaarlijk" of "eng" vinden van zaken die te gevoelig worden of emotioneel te dichtbij komen. Het zal ooit meerdere malen schade hebben veroorzaakt in haar historie, en een stukje erfelijkheid kan ook mee spelen. Een natuurlijke reactie is dan het volledig overschakelen op de ratio en emoties buitensluiten.

 

In de eindfase van voornoemde liefdesrelatie is zulks dan ook gebeurd. Op zich was dit heel begrijpelijk. Het emotionele "bordje" was al "vol" bij deze vrouw. Als daar ook nog eens de "druk" van een liefdesrelatie bij komt, bestaande uit die verkenningstocht, het openstellen van het hart, de ander emotioneel diep en dichtbij laten komen en echt op de ander gaan vertrouwen dat die er geen misbruik van maakt, dan kan dit een trigger zijn tot een emotionele overload. Een gevoel van de grip op of regie over het eigen leven kwijtraken. Wanneer dan ook nog eens niet open wordt gecommuniceerd, dan is het einde in zicht.

 

En zo ontstond de situatie dat ik mijzelf geweld moest aandoen en een commitment moest gaan verbreken. Ik trok de stekker uit de relatie. Er was geen enkele andere keuze meer. Uiteindelijk heeft iedereen de plicht om voor zichzelf te kiezen wanneer men zichzelf compleet dreigt te verliezen. De resulterende pijn beschouw ik dan maar als het verliezen van een veldslag om uiteindelijk een oorlog te winnen. Die veldslag is de break-up, die oorlog is het zelfbehoud. Er was simpelweg geen functie voor mij meer over. Daar waar mijn pluspunten door de vrouw aanvankelijk zeer werden gewaardeerd, werden ze nu verguisd.

 

En dat is dus die counter-projectie zoals hierboven uitgelegd. Deze manifesteerde zich al voor het einde maar was nog duidelijker na het einde van de relatie. Some break-ups are messy. Overigens was ik aan dat laatste ook debet, uit puur kinderlijke boosheid, deceptie en verdriet. Alles wat ik ben en waar ik voor sta werd helaas door de vrouw 180 graden omgedraaid. Pluspunten werden nu minpunten. Ik was schadelijk, werd gezien als een oorzaak van haar emotionele nood. Nadat ik uit beeld was "gingen allerlei deuren open". Dit is niet bepaald gemakkelijk om te ondergaan. Al ben ik overtuigd dat ook ik niet perfect ben.

 

In retrospect is het allemaal verklaarbaar en logisch. Dat is het voordeel van 20/20 hindsight nadat de rook is gaan liggen en de rust weergekeerd. Ten eerste erken ik mijn eigen rol in die relatie. Ik kan wat overdonderend zijn bijvoorbeeld. De gepassioneerde kunstenaar. Maar ik erken ook dat de vrouw in kwestie al met een 1-0 achterstand moest functioneren. Er feitelijk er nog niet klaar voor, nog moeten afrekenen met zowel die trauma's als oude conditioneringen in haar persoonlijkheid en karakter. Van belang is het besef dat zij geen kwade genius was en niet opzettelijk maar onbewust opereerde. Absoluut niet verwijtbaar.

 

Alles ligt nu permanent achter ons. "Keep calm, and carry on..."

 

Naschrift:

 

Een halve week terug als een donderslag bij heldere hemel een bericht ontvangen van de in bovenstaand artikel genoemde vrouw. Daarin wilde zij nog maar eens benadrukken dat zij een nieuwe weg is ingeslagen en, na mijn volgens haar blijkbaar uiterst destructieve invloed, de liefde heeft gevonden zoals deze hoort te zijn, met alle ruimte voor haar trauma's en verwerking ervan, eindelijk voor zichzelf heeft kunnen kiezen en zo een waarlijk gevoel van vrijheid beleeft. Met een andere man, en die relatie begon drie weken na het einde van de onze. Het KAN mogelijk zijn dat deze standhoudt maar gezien het bovenstaande lijkt dit onwaarschijnlijk.

 

Er is een bekende quote: "Move on fast: find someone else. Move on truly: find yourself". Het zijn mijn zaken niet meer. Echter, de mogelijkheid kan niet worden uitgesloten dat deze vrouw ergens achter de schermen doorgaat met een uiterst onterechte en onhandige poging tot karaktermoord op ondergetekende. Nu is dit voor mij niet echt relevant, omdat diegenen die mij kennen en er toe doen heel goed weten wie ik ben, wat ik ben, waar ik vandaan kom, waar ik sta en waar ik naartoe ga. Ik zit niet "vast" in deze kwestie maar ben werkelijk verbaasd. Zij lijkt wel een heel ander mens dan zij in onze relatie heeft getoond.

 

De in het artikel vermelde counter-projectie heeft deze vrouw blijkbaar zo ver gebracht dat er sprake lijkt van een geheel eigen realiteit die niet thuishoort in onze echte wereld. Een realiteit die haar uiterst comfortabel laat sudderen in een fanatieke slachtoffer-bubble. "Bekend maakt bemind". Dat slachtofferschap levert ook een gezochte aandacht op, onder andere gevoed door "vrienden" die ook in die bubble zitten, anderen die gevlucht zijn in de New Age filosofie en voor de rest lieden die blijkbaar enkel "ja en amen" zeggen en niet de minste neiging vertonen om nuchter, constructief kritisch mee te denken met deze vrouw.

 

In dat laatste heb ik, afgaand op wat deze vrouw nu laat zien, blijkbaar mijn grootste fout gemaakt. Naast het overladen met liefde en attentie, heb ik mij in die relatie op milde wijze opgesteld als een nuchtere, constructief kritische, onafhankelijke denker die zich niet zondermeer in die slachtoffer sfeer laat meeslepen. Ik heb het standpunt dat niet alleen begrip en steun nodig zijn maar ook een rustige en nuchtere kijk van de partner. Zodat deze, wanneer zich een emotionele rollercoaster voordoet, met beide benen op de grond staat en het verstand erbij houdt. Alleen dan is er sprake van constructieve lange termijn steun.

 

Dat is dus mijn "Waterloo" geworden. Het paste niet in de beleving van liefde, begrip en steun zoals deze vrouw dat blijkbaar zag. Ik heb mij in retrospect hogelijk verbaasd over de enorme vergissing die ik blijkbaar heb begaan. Op mijn leeftijd en met al mijn levenservaring, ook in de relationele sfeer, heb ik niet gezien wat de ware aard van deze vrouw was. Die ware aard bestaat zeker niet alleen uit een van zware trauma's herstellend slachtoffer die vreemde stunts uithaalt in die verwerking, maar een die zeker ook een structureel probleem heeft in persoonlijkheid en karakter. Blijkbaar is er sprake van 100% egocentrisme.

 

Een mens is nooit te oud om te leren. Ook niet op de leeftijd van 56 jaar. Dat leerproces stopt bij het uitblazen van de laatste ademtocht. En toch moet schrijver dezes vaststellen dat hij het een volgende keer weer zo zal doen. Zonder reserves er vol in gaan, maar hopelijk dan wel met een wat beter inzicht in de werkelijke psyche van de vrouw in kwestie op dat moment. Zodat "verrassingen" zoals in mijn artikel omschreven niet meer optreden en een kwetsbaar proces van het bouwen van een liefdesrelatie die eindigt in een debacle zoals daarin vermeld. Ondertussen ben ik een stuiterbal die altijd weer terug omhoog stuitert...

 

Haar bericht heeft geholpen, en ik dank haar hiervoor. Het loslaten is hiermee compleet.